Ամենայն հայոց որբերի հայրիկ Թումանյանը

Փետրվարի 19-ին Հովհաննես Թումանյանի ծննդյան օրն է եւ Ամենայն հայոց բանաստեղծի 150-ամյակը՝ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի մակարդակով: Թումանյանն այն եզակի գործիչներից է, ում գրական հարստությունը նույնքան անժխտելիորեն բացառիկ է ու մեծ, որքան նրա մարդկային կերպարը: Թումանյանի կյանքի բազմաթիվ դրվագներ կարծես մեկտեղվում, զուգահեռվում են հայ ժողովրդի ճակատագրի հետ: Բանաստեղծն ապրում էր իր ժողովրդի համար բարդ ու դաժան ժամանակներում եւ ամբողջովին կիսում էր հային բաժին հասած յուրաքանչյուր դառնություն: Կիսում էր ոչ միայն ինքը, այլեւ նրա ամբողջ ընտանիքը:

Նրա չորս որդիներն էլ զինվորներ էին, չորս դուստրերն էլ՝ գթության քույրեր:

Սրա լավագույն ապացույցը Անդրանիկին ուղղված Թումանյանի նամակն է, որտեղ նա հայտնում է, որ պատրաստ է նվիրաբերելու ամենակարեւորը, ինչ ունի կյանքում.

«Սիրելի՛ Անդրանիկ, ահավոր մոմենտի առջեւ ամեն մարդ պետք է ընդհանուրի սեղանին բերի ինչ որ ունի եւ կարող է` թե՛ վերահաս վտանգը կանխելու, թե՛ բաղձալի խաղաղության հասնելու համար: Ես չորս տղա ունեմ, չորսն էլ Երկրի կառավարության Ազգային խորհրդի եւ քո տրամադրության տակ են, իսկ չորս աղջիկներս էլ պատրաստակամ գնում են թիկունքի աշխատանքներին, ինչի որ ընդունակ կլինեն»:

Իրեն հատուկ հեռատեսությամբ եւ զգայունությամբ բանաստեղծը դեռեւս 1913 թվականին կանխատեսել էր 1915 սարսափները՝ գրելով.

«Թուրքիան կդիմի ամենահրեշավոր միջոցներին` վերջ դնելու հայ ժողովրդին իր հարցի հետ միասին»:

Այո, Թումանյանը լավ էր ճանաչում թուրքին: Ոտքով անցնելով ողջ Կովկասյան ռազմաճակատով՝ նա անձամբ էր ականատես եղել թուրքերի եւ քրդերի կատարած վայրագություններին՝ թողնելով այնպիսի սահմռկեցուցիչ գրառումներ իր նոթատետրում, որոնք մեկ դար անց անգամ անհնար է կարդալ առանց սարսափահար լինելու:

Զարկվա՜ծ հայրենիք,
Զըրկվա՜ծ հայրենիք։

Հովհաննես Թումանյանի արծաթյա նոթատետրը

Որբերի հայրիկը

Կովկասյան ռազմաճակատի անմարդկային տեսարանները դեռ աչքի առջեւ, ծանր ապրումների մեջ, կես մարդ դարձած Թումանյանը հասնում է Թիֆլիս, որտեղ բժիշկները նրան խորհուրդ են տալիս անմիջապես մեկնել որեւէ առողջարան կազդուրվելու: Առողջարանի գումար նա չուներ եւ այդ պատճառով ընկերոջ խորհրդով գնում է Թաբախմելա ամառանոց, որտեղ հույս ուներ մի փոքր հանգստանալու եւ ավարտին հասցնելու իր «Հազարան բլբուլ» գործը, ինչը չհաջողվեց անել, քանի որ ընդամենը երկու-երեք օր անց վրա հասավ Եղեռնի եւ ավերիչ գաղթի գույժը:

Վատառողջ բանաստեղծը մեկ վայրկյան անգամ չտատանվեց, անմիջապես վերադարձավ Թիֆլիս, գրեց «Հանգիստ ու լիքը հավատքով» հոդվածը, որում կոչ էր անում աշխարհասփյուռ հայությանը չհուսահատվել եւ համախմբվել գաղթականներին փրկելու հարցի շուրջ:

Բանաստեղծի բացառիկ լավատեսությունն ու հավատը մեկ անգամ չէ, որ փրկել էին հազարավոր կյանքեր: Ողբերգությունը՝ սրտում, անասելի ցավը՝ հոգում Թումանյանն առանց րոպե անգամ կորցնելու Թիֆլիսից շտապում է Էջմիածին, որտեղ հավաքել էին հազարավոր գաղթականներ՝ հատկապես որբեր՝ տարբեր տարիքի:

Հայ որբերը

Ժամանակակիցների վկայությամբ, այդ հավաքատեղին իրական դժոխքն էր երկրի վրա: Ցեղասպանության սարսափները տեսած, խեղված հոգիներով, ամենատարբեր հիվանդություններով վարակված, կեղտոտ ու սոված անթիվ-անհամար երեխաներ հավաքվել էին Էջմիածնում: Այդ առաջին օրերին որբերի կողքին էր միայն Թումանյանը: Անտեսելով բոլոր հնարավոր վտանգները՝ նա բերել էր նաեւ դստերը՝ Նվարդին: Էջմիածնի հավաքատեղին այդ ժամանակ ոչ միայն դժոխք էր, այլ մահ էր բառի լայն իմաստով: Տասնյակ հիվանդություններ, դրանցից ամեն վայրկյան մահացող որբեր եւ բուժքույրեր. սակայն Թումանյանի համար սեփական երեխայի կյանքն անգամ անկարեւոր էր, երբ հայրենակիցների լինելիության հարցն էր դրված:

Հենց այդտեղ է տեղի ունենում Թումանյանի եւ Կաթողիկոսի միջեւ եղած հայտնի երկխոսությունը, որի ժամանակ համեստագույն բանաստեղծն առաջին անգամ տալիս է իրեն թերեւս ամենաարժանի «Ամենայն հայոց բանաստեղծ» անվանումը: Կարճ ժամանակ անց նա դառնում է նաեւ «ամենայն հայոց հայրիկ» բոլոր որբերի համար: Այդպես կոչեցին նրան հենց որբերը: Թումանյանն անմիջապես սկսել էր իրականացնել որբերի տեղաբաշխման, սննդի, հագուստի, հիգիենայի հետ կապված բոլոր վարչական հարցերի համակարգումը: Սակայն նա գիտեր, որ բոլոր այդ հրատապ հարցերից շատ ավելի կարեւոր է որբերի հոգեկան աշխարհը: Զգայուն բանաստեղծը շատ լավ հասկանում էր, որ ընդամենը մի քանի տարվա կյանք ապրած այդ երեխաները տեսել են անհավատալի, սարսափելի ոճիրներ, ականատես են եղել, թե ինչպես են ամենավայրագ ձեւով սպանվում իրենց ծնողներն ու ընտանիքի անդամները: Նրանց մանկական հոգին ու մարմինը կեղեքվել է ամենադաժան ձեւով, եւ այդ պահին աշխարհում ամենից շատ նրանք քնքշանքի ու մայրական սիրո կարիք ունեն: Եվ նա սկսում է կոչ անել բոլոր կանանց ու աղջիկներին լինելու որբերի կողքին: Շատ անգամ էլ բանաստեղծն ինքն էր տուն ուղարկում օգնության եկած աղջիկներին՝ հաշվի առնելով նրանց անչափահաս լինելը: Սակայն բանաստեղծի մարդասիրությունն ու նվիրումն այնքան մեծ էր, որ բոլորն էին անխտիր վարակվում նույն սիրով եւ չէին ուզում հեռանալ Էջմիածնից:

Այդպես նա տուն ուղարկեց Չարենցի հայտնի սերերից մեկին՝ Կարինե Քոթանջյանին, այդպես տուն էր ուզում ուղարկել ուսուցչուհի Սաթենիկ Օհանջյանին, որը չլսեց Թումանյանին, մնաց եւ մահացավ համաճարակից եւ որի մահը հատկապես ծանր տարավ բանաստեղծը:

Ինչքան էլ քույրերը նվիրումով կատարեին իրենց աշխատանքը, միեւնույն է, որբերի ամենասիրելին, միակ հույսն ու ապավենը Թումանյանն էր: Նրան էին դիմում իրենց բողոքներով, խնդրանքներով, նրան էին կանչում հիվանդ ժամանակ, խնդրում, որ իրենց ծամերը չկտրեն, որ իրենց համար կարմիր զգեստ կարեն. «..Հայրի՛կ, ինձ համար կարմիր հալավ կարեցե՛ք…»:

Ողբի՜ հայրենիք,
Որբի՜ հայրենիք

Նա գիտեր, որ պետք է հոգեպես լինի որբերի կողքին, պիտի փորձի ֆիզիկապես ամուր լինել, որպեսզի կարողանա համակարգել բոլոր վարչական գործերը:

Տեսնել Անդրանիկին

Էջմիածնում, Ալեքսանդրապոլում, Երեւանում, Բաքվում, Դիլիջանում, Թբիլիսիում բացվել էին մանկատներ, եւ դրանք բոլորը հաշվետու էին նրան, դրանց բոլորի հետ կապ էր պահպանում Թումանյանը: Այդ ամենին գումարած նա նաեւ բազմաթիվ հայանպաստ հասարակական կազմակերպությունների անդամ էր ու նախագահ:

Անդրանիկ Օզանյանը

Որբերի առօրյան թեթեւացնելու եւ տխրությունը մի փոքր փարատելու համար նա հազար ու մի հնարք էր մտածում: Այդպես՝ երեխաներին քաջալերելու համար, բանաստեղծը նրանց հետ պայման էր կապել. ով լավ սովորի դասերը, նրան Թումանյանը կտանի իր տուն ծանոթացնելու Անդրանիկի հետ: Եվ այս պայմանն իրոք գործում էր: Երեխաները մոռացած իրենց վշտերն՝ ինքնամոռաց տրվում էին ուսմանը՝ Անդրանիկին գեթ մեկ անգամ տեսնելու համար: Այդ երեխաների մեջ էր նաեւ Արգենտինայի ամենահայտնի բանաստեղծուհու, լատինական Ամերիկայի ամենահայտնի հայուհու Ալիսա Կիրակոսյանի հայրը, որը ոգեւորված մեկ շաբաթ քրտնաջան սովորեց եւ հասավ երազանքին` ծանոթացավ Անդրանիկի հետ:

Որպեսզի մեռելներն անթաղ չմնան

Թումանյանը հոգ էր տանում ոչ միայն որբերի, այլեւ յուրաքանչյուրի մասին, ով իրեն շրջապատում էր: Այդքան ցավերի, հոգսերի մեջ գտնվող բանաստեղծը անհանգստանում, հետեւում էր, որպեսզի հանկարծ գթության քույրերը քաղցած չմնան: Թումանյանը հոգ էր տանում անգամ մահացածների մասին: Այդ օրերին մահերն այնքան շատ էին, որ դիակները սայլերով էին տանում թաղելու: Եվ այդպիսի հերթական մի օր սայլապանը հրաժարվում է կատարել իր աշխատանքը՝ պատճառաբանելով, թե քանի որ Էջմիածնի պաշտոնեությունը չի վճարել իր աշխատավարձը, ինքն այդ օրը չի թաղելու մահացածներին:

Հովհաննես Թումանյանը

Հուսահատ Թումանյանը հավաքում է իր ունեցած վերջին դրամը, տալիս սայլապանին, որպեսզի հանկարծ մեռելներն անթաղ չմնան: Այդ նույն ընթացքում Գեւորգյան ճեմարանից դուրս էին թողնում Թումանյանի որդուն՝ վարձը չվճարելու պատճառով: Թումանյանը դարձել էր արդեն «Ամենայն Հայոց հայերի Հայրիկ»-ը՝ իր վրա վերցնելով մի ողջ որբացած ժողովրդի հոգս:

«Թումանյանը վազում էր կետից կետ, վրանից վրան… մի մեռնողից դեպի մի ուրիշ մեռնողը: Կարգադրում էր, հրամայում, կշտամբում, ժպտում, շոյում, զայրանում»:

                                                                                                              Վահան Թոթովենց

Մարդն ամեն ինչ է… Ղոչա´ղ կացեք

Թումանյանի ծննդյան օրը հիշեցինք նրա կյանքի ամենաողբերգական շրջանի մասին, սակայն անգամ այդտեղ կար Թումանյանին հատուկ անսահման մարդասիրությունն ու լավատեսությունը: Եվ նա այդ հատկանիշները չկորցրեց անգամ մահվան մահիճում: Մեռնող բանաստեղծը բժշկին հարցնում է՝ ի՞նչ է մարդը: Իր առջեւ մահացող գրողին տեսնող բժիշկն ասում է. «Մարդը ոչինչ է»: Այդ պատասխանին Թումանյանը հակադարձում է. «Մարդն ամեն ինչ է»: Բժիշկն ապրողն էր, Թումանյանը՝ մահացողը, եւ հավանաբար հենց այս երկխոսության մեջ է ամփոփված Թումանյանի կյանքի բանաձեւն ու կարգախոսը. մարդն իսկապես նրա համար ամեն ինչ էր: Հենց այդ պատճառով էր նա պատրաստ անվերջ ինքնամոռաց զոհաբերվելու:

Հովհաննես Թումանյանը

Հովհաննես ԹումանյանըԿա մի դրվագ, որը հիանալի ձեւով բնորոշում է Թումանյանի անձնազոհությունը: Մի անգամ, երբ բանաստեղծը կառքով գնում է, հեռվում՝ ինչ-որ տեղ ծառերի տակ տեսնում է մի երեխայի: Կառքը կանգնեցնում է եւ գթության քույրերից մեկին խնդրում է գնալ ու բերել երեխային: Քույրը վերադառնում է եւ ասում, որ չի կարողանում փոքրիկին դիպչել: Որբն ամբողջովին կեղտոտ էր ու ցեխոտ, ոտքից գլուխ ոջիլներով պատված ու հիվանդ: Թումանյանն իջնում է կառքից, հանում է գրպանից այդ օրերին միշտ իր մոտ պահվող սափրիչը, խուզում երեխային, փաթաթում իր թիկնոցի մեջ եւ տանում հիվանդանոց: Երեխան փրկվում է:

Եվ, առհասարակ, էլ ի՞նչ կարելի է ասել մի մարդու մասին, որի մահից առաջ ասված վերջին խոսքն է եղել՝ ուղղված մեզ բոլորիս, ողջ հայ ժողովրդին․ «…Ղոչա´ղ կացեք»:

Իմ նո՜ր հայրենիք,
Հըզո՜ր հայրենիք․․․

Նյութի պատրաստման աշխատանքներին մեծապես օժանդակելու համար հեղինակը հատուկ շնորհակալություն է հայտնում թումանյանագետ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր Սուսաննա Հովհաննիսյանին:

Սոսսի Խանիկյան

Նյութում օգտագործվել են հետեւյալ աղբյուրները`

  • Նվարդ Թումանյան, «Հուշեր եւ զրույցներ», Լույս, Երեւան, 1969
  • Սուսաննա Հովհաննիսյան, «Պատմություններ Հովհաննես Թումանյանի կյանքից», Ծիծեռնակ, Երեւան, 2010
  • «Թումանյանը ժամանակակիցների հուշերում», Հայկական ՍՍՀ Գիտությունների Ակադեմիայի Հրատարակչություն, Երեւան, 1969//2009
  • Արսեն Տերտերյան, «Հայ հայրենասեր գրողներ (երկու դիմագիծ։ 1. Հ. Թումանյանի հայրենասիրական պոեզիան։ 2. Ղ. Աղայանը եւ ժողովրդական հերոսությունը)», Երեւանի համալսարանի հրատարակչություն, Երեւան, 1942
  • Հովհաննես Այվազյան, «Զորավար Անդրանիկ եւ Հովհաննես Թումանյան», Երեւան, 2004

The article is partically reproduced from Mediamax.am, with Sossi Khanikyan’s permission. CAIA would like to thank Sossi Khanikyan and everyone else who contributed to the article and shared images.

Coronavirus Notice

 

Our charity is working hard to respond to the changing situation around Coronavirus (COVID-19) related issues. We do our best to continue to provide our services for our members and the Armenian community at large and ask for your patience during this challenging time.

Our staff and volunteers are working hard to continue supporting you in the best way that we can, whilst also staying on top of reducing risk of spreading infection and supporting our colleague who may be more at risk.

However, due to the current situation and in the best interest of all of us, we had to make some changes to our normal services. Starting from Monday 16 March 2020, all our services including the face-to-face advice work, the Parents & Toddlers Group, the English classes, Library, the elders lunch club and the youth club are suspended until further notice.

We ask that anyone experiencing Coronavirus symptoms or having to self-isolate due to being exposed to someone with coronavirus, does not attend Hayashen until further notice and call NHS 111 for advice.

However, as we wish to support you as best as we can, our advice work continues by telephone, email and online. You may contact us on 020 89924621 or use our website (www.caia.org.uk) to leave an enquiry or email us on info@caia.org.uk

Please let us know what other forms of communication are available to you, such as Whatsapp, Viber, Messenger etc.

You can also follow us on social media

https://twitter.com/caia_hayashen

https://www.facebook.com/hayashen/

https://caia.org.uk

The main symptoms of Coronavirus are high fever, dry cough, shortness of breath, loss of or changes in your normal sense of smell or taste, but for full details, including Government guidelines and precautions you should take, please search for “Coronavirus” on the following Government and NHS websites.

gov.uk

nhs.uk

ealing.gov.uk

If you have any questions, please do not hesitate to contact us. Thank you.

Misak Ohanian (CEO) & CAIA Board of Directors.           20 June 2020